1. Βιβλιοθήκη
 2. Αρχείο
 3. Κατάλογος
      Χειρογράφων
 
 

2. ᾿Αρχεῖο


Μολυβδόβουλλο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Ἰερεμίου Β' τοῦ Τρανοῦ. 1853.

Τό ᾿Αρχεῖο τῆς Μονῆς, τό ὁποῖο, κατά τό μεγαλύτερο μέρος τοῦ ἱστορικοῦ της βίου, φυλασσόταν στόν Πύργο, ἀποτελεῖται ἀπό 670 ἑλληνικά ἔγγραφα, 480 ὀθωμανικά καί ἕνα μόνο ρουμανικό, μή συμπεριλαμβανομένου τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν οἰκονομικῆς φύσεως ἐγγράφων πού ἀφοροῦν στά Κελλιά πού ὑπάγονταν στή Μονή ἤ στίς δοσοληψίες τῶν πατέρων της ἀπό τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας καί ἐντεῦθεν. ῾Η δημιουργία ἀρχείου ἦταν γιά τή Μονή Παντοκράτορος, ὅπως καί γιά τίς ἄλλες ἀθωνικές Μονές, πράξη θεμελιώδους σημασίας, γιατί μόνο μέ τή διαφύλαξη τῶν πρωτοτύπων δωρητηρίων καί ἐπικυρωτικῶν ἐγγράφων ἤ τῶν ἀντιγράφων τους ἦταν δυνατή ἡ προστασία τῆς περιοχῆς καί τῶν μετοχίων της ἀπό καταπατήσεις.

Παρά τίς περιπέτειες πού γνώρισε κατά περιόδους, ἐξαιτίας ἐκτάκτων γεγονότων, ὅπως ἡ καταστροφική πυρκαγιά τοῦ 1392, ἤ τῶν ἱστορικῶν συνθηκῶν πού διαμορφώθηκαν κατά τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας, τό ἀρχεῖο τῆς Μονῆς συνέχισε νά ἐμπλουτίζεται μέ ἔγγραφα, ἐνῶ δέν σταμάτησαν καί οἱ προσπάθειες γιά τήν ὀρθολογικότερη ὀργάνωσή του, τόσο κατά τόν 16ο/17ο αἰώνα ὅσο καί κατά τόν 18ο/19ο. Κατά τούς τελευταίους μάλιστα αἰῶνες τῆς Τουρκοκρατίας πραγματοποιήθηκε ἡ μετάφραση τῶν ἀρχικῶν, ἱδρυτικῶν ἐγγράφων τῆς Μονῆς, τοῦ 14ου αἰῶνος, ἐνῶ ἀπό τά μέσα τοῦ 18ου αἰώνα ὁ ὄγκος τοῦ ἀρχείου αὐξήθηκε μέ τή συμπερίληψη ἑνός μεγάλου ἀριθμοῦ ἐγγράφων οἰκονομικοῦ κυρίως χαρακτήρα (χρεωστικά ὁμόλογα, συμβάσεις κ.ἄ.), καθώς καί μέ τήν ἐπίσημη ἀλληλογραφία τῆς Μονῆς.





Τό ἐκτύπωμα τῆς μολύβδινης σφραγίδος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Ἰερεμίου τοῦ Β'. 1583.

Μία σημαντική ἐργασία γιά τήν ταξινόμηση τῶν ἐγγράφων τοῦ ᾿Αρχείου πραγματοποιήθηκε στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰῶνος ἀπό τήν τριμελῆ «᾿Επιτροπή ἐπί τῆς ταξινομήσεως τοῦ ᾿Αρχείου τῆς Μονῆς», ἡ ὁποία ἀποτελοῦνταν ἀπό τούς προηγουμένους ᾿Ιωακείμ καί ᾿Αλέξιο καί τόν ἀρχιμανδρίτη ᾿Αθανάσιο. ῾Η ᾿Επιτροπή ἐργάστηκε συστηματικά καί ὁλοκλήρωσε τό ἔργο της στίς 29 ᾿Ιουλίου 1926, μέ τήν ταξινόμηση καί καταγραφή τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, πού ἀφοροῦσαν στήν «ἐλευθερίαν τῆς μονῆς καὶ τὴν κατοχήν, νομὴν καὶ ἐν γένει ἱστορίαν» τῶν μετοχίων της μέχρι τό 1926. ῾Ο κατάλογος αὐτῶν τῶν ἐγγράφων, ὁ ὁποῖος καταχωρήθηκε στόν Κώδικα 4 καί ἐπιγράφεται Κῶδιξ τοῦ ᾿Αρχείου. ῾Ιερὰ Μονὴ Παντοκράτορος, ἀποτελεῖται ἀπό 24 ἑνότητες, μέ κριτήριο τή γεωγραφική κατανομή τῶν μετοχίων τῆς Μονῆς, καί θεωρεῖται πρωτοποριακός γιά τήν ἐποχή του.

Κατά τό παρελθόν ἔχουν δημοσιευθεῖ τά σημαντικότερα ἔγγραφα τοῦ ἀρχείου τῆς Μονῆς (ἀπό τόν Μ. Γεδεών, κατά τά ἔτη 1889 καί 1899, τόν L. Petit τό 1903 καί τή Β. Κράβαρη τό 1991). Δεκαέξι ἀπό τά ἔγγραφα τῆς βυζαντινῆς περιόδου πού ἔχουν δημοσιευθεῖ εἶναι πρωτότυπα, μέ ἀρχαιότερο ἕνα ἔγγραφο τοῦ 1107, σχετικό μέ τά σύνορα τῆς Μονῆς τοῦ ἁγίου Δημητρίου τοῦ Κυνόποδος, ἐνῶ τρία ἀπό αὐτά εἶναι χρυσόβουλλα τοῦ αὐτοκράτορος Μανουήλ Β´ Παλαιολόγου. ῎Αλλα δεκατρία εἶναι παλαιά ἀντίγραφα πρωτοτύπων, ἀρχαιότερο τῶν ὁποίων εἶναι ἕνα ἔγγραφο πού χρονολογεῖται τόν Φεβρουάριο τοῦ 1039 καί ἀφορᾶ στή μονή τοῦ Φαλακροῦ. Προσφάτως δημοσιεύθηκε καί τό πρῶτο μέρος μέ τίς ἐπιτομές ἐγγράφων τοῦ ᾿Αρχείου ἀπό τό 1039 ὥς τό 1801 ἀπό τόν ᾿Αντ. Πάρδο καί ἀναμένεται ἡ δημοσίευση τοῦ δευτέρου μέρους τοῦ ἐν λόγω ἔργου, καθώς καί τῶν ὀθωμανικῶν ἐγγράφων πού ἀπόκεινται στό ἀρχεῖο τῆς Μονῆς καί χρονολογοῦνται ἀπό τόν 15ο αἰώνα.



Λεπτομέρεια ἀπό Ὀθωμανικό Σουλτανικό Φιρμάνι. 1790.